Atopowe zapalenie skóry (AZS) – wyprysk atopowy

AZS jest najczęstszą chorobą skóry wieku wczesnodziecięcego i jednym z najpoważniejszych problemów dermatologiczno-alergologicznych. Według najnowszych danych na AZS choruje 1,5 – 2,5 mln Polaków, przy czym stosunek zachorowań mężczyzn do kobiet wynosi 1 : 1,4.

W większości krajów świata na atopowe zapalenie skóry choruje 20% dzieci i 1- 3% dorosłych. Jest to najczęstsza choroba małych dzieci, u 45% dzieci chorych na AZS pierwsze objawy pojawiają się przed 6 miesiącem życia, u 60% przed ukończeniem 1 roku życia, a u 90% przed ukończeniem 5 roku życia.

Definicja AZS

Jest to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna, która rozpoczyna się zwykle we wczesnym dzieciństwie. Jej charakterystyczne objawy to: świąd, suchość skóry, zmiany zapalne o charakterze wyprysku oraz pogrubienie naskórka (liszajowacenie).

AZS może współistnieć z innymi chorobami atopowymi np.: astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem górnych dróg oddechowych, pokrzywką i alergią pokarmową.

Patogeneza

  1. Współdziałanie czynników genetycznych
  2. Czynniki środowiskowe
  3. Uszkodzenie bariery skórnej
  4. Zaburzenia układu immunologicznego

Ad.1.
Istnieje silna korelacja pomiędzy atopią u rodziców i wystąpieniem AZS u dzieci. Mutacja w chromosomie 1q21 FLG (kompleks genów warunkujących syntezę filagryny (flg).
FLG jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania bariery naskórkowej w tym do syntezy wolnych kwasów tłuszczowych oraz pirolidonowego kwasu karboksylowego.
Brak FLG prowadzi do penetracji przezskórnej przez alergeny środowiskowe, nasilenia stanów zapalnych, suchości skóry, świądu i wyprysku.

Ad.2.
Wśród istotnych czynników środowiska mających znaczenie w rozwoju AZS należy wymienić alergeny, które wnikają do organizmu przez: układ oddechowy, przewód pokarmowy i przez skórę.
Alergenami, które mają silne właściwości uczulające u chorych na ASZ są:
alergeny kurzu domowego – roztocze, naskórek i sierść zwierząt, strzępki i zarodniki grzybów, pyłki roślin  oraz pokarmy (jaja, mleko, ryby, orzechy, soja).

Nikotyna

Wykazano związek wczesnego palenia papierosów i ekspozycji na dym papierosowy z rozwojem AZS w wieku dorosłym.

Ad.3.
Naskórek pacjentów z ASZ charakteryzuje się obniżoną zawartością ceramidów, sfingolipidów i wolnych kwasów tłuszczowych. Ceramidy odpowiadają za utrzymanie prawidłowego poziomu wilgotności, szczelność bariery naskórkowej, odpowiadają także za połączenia i przekaz markerów pomiędzy komórkami naskórka oraz za regulację wzrostu, różnicowania, apoptozy i złuszczania warstwy rogowej (korneocytów).

U pacjentów z AZS dochodzi do zmniejszonego wiązania wody w naskórku i jej zwiększonej transpiracji. Zmniejsza się elastyczność naskórka, który jest podatny na mikrourazy i pęknięcia.

Skóra pacjentów z AZS kolonizowana jest przez Staphylococcus aureus, co wynika z uszkodzenia integralności warstwy rogowej, obniżonej zawartości lipidów, podwyższonego pH, odkładania złogów fibronektyny i fibrynogenu oraz obniżonej ekspresji peptydów przeciwbakteryjnych np. katelicyny i defensyny.

Infekcje bakteryjne powodują nasilenie stanu zapalnego. S. aureus jako superantygen może samodzielnie powodować rozwój AZS.
Zmiany chorobowe AZS pojawiają się w klimatach ekstremalnych: ciepło i zimno są źle tolerowane. Suche powietrze i potliwość zwiększają świąd skóry.

Obraz kliniczny

  1. Niemowlęca postać AZS

    Objawy są widoczne zaraz po urodzeniu.
    Suchość naskórka pojawia się wcześnie i często zajmuje całe ciało, z wyjątkiem okolicy pieluszkowej. Najwcześniej zmiany w postaci rumienia i wysięku zajmują zgięcia łokciowe i podkolanowe.

    Po kilku tygodniach zmiany pojawiają się na policzkach, czole, na owłosionej skórze głowy oraz na wyprostnych częściach kończyn dolnych. Plamy rumieniowe przechodzą w zmiany pęcherzykowo-grudkowe ze złuszczaniem na wszystkich częściach ciała (z wyjątkiem okolic pieluszkowych i nosa).

  2. Dziecięca postać AZS

    Uogólnionej suchości naskórka towarzyszy złuszczanie i szorstkość.
    Zliszajowacenie jest  wywołane ciągłym drapaniem.
    W fałdach skóry i na czole obserwuje się pogrubienie naskórka.
    Rumień i złuszczanie wokół oczu i jednoczesna bladość twarzy.
    Zmiany pęcherzykowo-grudkowe i wysiękowe występują na zgięciach stawów łokciowych i kolanowych.
    W dolnej części płatków usznych obserwuje się pęknięcia i sączenie oraz wyprysk za uszami.
    Lizanie suchych warg może powodować zapalenie czerwieni wargowej i zapalenie kątów ust.
    Przeczosy (skutek drapania) i strupy, często obecne objawy zakażeń wtórnych (zliszajowacenie).
    Wyprysk rąk i pęknięcia opuszek palców.

  3. Dorosła postać AZS

    Uogólnione zmiany skórne i obecny rumień.
    Charakterystyczna suchość, złuszczanie i zliszajowacenie.
    Typowy dla przewlekłej postaci AZS jest objaw brudnej szyi – brązowy, grudkowy pierścień wokół szyi.

Leczenie AZS

  1. Konieczność unikania alergenów i czynników drażniących –po ustaleniu, że czynnikami powodujących nasilenie przebiegu ASZ są alergeny wewnątrzmieszkalne tj. roztocze, sierść i naskórek zwierząt domowych, plecha i zarodniki grzybów, pyłki roślin.

    Nie każdy pacjent z AZS reaguje na każdy z czynników zaostrzających.
    Alergeny wewnątrzmieszkalne stanowią przyczynę zaostrzeń choroby u dorosłych i starszych dzieci.

  2. Codzienna pielęgnacja naskórka połączona z terapią emolientową
  3. Leczenie przeciwzapalne

Źródła:

Podstawy Alergologii, Mędrala W. red., wyd.: W. Górnicki: Wydawnictwo Medyczne, Wrocław, 2006.
Alergologia. Kompendium, Pawliczak R. red., wyd.: Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań, 2013.
Atopowe zapalenie skóry. Kurzawa R. red.: Poradnik dla rodziców, wyd. Help-Med. Kraków 2014.
Samoliński B. i inni: Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce (ECAP), Alergologia Polska Polish Journal of Allergology,1, 1, 2014.